จิตร ภูมิศักดิ์ เกิดเมื่อ25 กันยายน พ.ศ. 2473 ที่ ต. ประจันตคาม อ. ประจันตคาม จ. ปราจีนบุรี เสียชีวิต เมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2509 ที ต. บ้านหนองกุง อ. วาริชภูมิ จ. สกลนคร เป็นนักคิดด้านการเมือง นักประวัติศาสตร์และนักภาษาศาสตร์

จิคร เป็นนักปราชญ์และนักปฏิวัติ ทางความคิดและวิชาการคนสำคัญของประเทศไทย เป็นนักวิชาการคนแรก ๆ ที่กล้าถกเถียงและคัดค้านปราชญ์คนสำคัญ ด้วยวิธีคิดที่มีเหตุผลและลุ่มลึก มีความโดดเด่น จากผลงานการค้นคว้าทางวิชาการที่แปลกใหม่และลึกซึ้ง ขณะเดียวกัน จิตรยังมีความคิดต่อต้านระบบเผด็จการและการใช้อำนาจกดขี่ของชนชั้นสูงมาโดยตลอด

จิตร เป็นบุตรของ นายศิริ ภูมิศักดิ์ และนางแสงเงิน ภูมิศักดิ์ มีชื่อเดิมว่า สมจิตร ภูมิศักดิ์ แต่ต่อมาเปลี่ยนเป็น จิตร เพียงคำเดียว ตามนโยบายตั้งชื่อให้ระบุเพศชายหญิงอย่างชัดเจน ของ จอมพล ป. พิบูลสงคราม

เมื่อ ปี พ.ศ. 2479 จิตรติดตามบิดา ซึ่งรับราชการเป็นนายตรวจสรรพสามิต เดินทางไปรับราชการยังจังหวัดกาญจนบุรี และเข้ารับการศึกษาชั้นประถม ที่โรงเรียนประจำจังหวัดแห่งนั้น จิตรย้ายมาอยู่ที่สมุทรปราการ

เมื่อปี พ.ศ. 2483 บิดาของจิตรย้ายไปรับราชการในเมืองพระตะบอง ซึ่งสมัยนั้นเป็นเมืองในการปกครองของไทย (ปัจจุบันอยู่ในอาณาเขตของกัมพูชา) จิตรจึงย้ายตามไปด้วย และได้เข้าศึกษาชั้นมัธยมที่นั่น

ถึงปี พ.ศ. 2490 ประเทศไทย ต้องคืนดินแดนเมืองพระตะบองให้กัมพูชา จิตรจึงอพยพตามมารดากลับเมืองไทย ส่วนบิดานั้นไปเริ่มชีวิตครอบครัวใหม่กับหญิงอื่น ระหว่างที่ครอบครัวภูมิศักดิ์ ยังอยู่ที่พระตะบอง นางแสงเงินเดินทางไปค้าขายที่จังหวัดลพบุรี

ขณะที่จิตรและพี่สาว เดินทางมาศึกษาต่อในกรุงเทพมหานคร โดยจิตรเข้าเรียนที่โรงเรียนเบญจมบพิตร และสอบเข้าโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา และคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ชื่อเสียงของ จิตร ภูมิศักด์ น่าจะโด่งดังในสาธารณชนวงกว้างเป็นครั้งแรก จากกรณี โยนบก เมื่อครั้งที่เขาเป็นสาราณียากร ให้กับหนังสือประจำปี ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในปี พ.ศ. 2496. ในครั้งนั้นเขาได้เปลี่ยนแปลงเนื้อหาที่ "ซ้ำ ๆ ซาก ๆ" ของหนังสือประจำปี โดยลงบทความสะท้อนปัญหาสังคม ประณามผู้เอารัดเอาเปรียบในสังคม ซึ่งรวมถึงรัฐบาลด้วย

รวมทั้งชี้ให้เห็นค่านิยมอันไม่ถูกต้อง ซึ่งผู้คนนับถือกันมานาน โดยบทความเหล่านั้น มีทั้งที่จิตรเขียนเอง ร่วมแก้ไข หรือเพื่อน ๆ คนอื่นเขียน ผลก็คือ ระหว่างการพิมพ์หนังสือ ได้ถูกตำรวจสันติบาลอายัด และมีการ "สอบสวน" จิตรที่หอประชุมใหญ่ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ในเหตุการณ์นั้น จิตรถูกกลุ่มนิสิตคณะวิศวกรรมศาสตร์ ตั้งศาลเตี้ยจับ "โยนบก" ลงจากเวทีหอประชุม ทำให้จิตรได้รับบาดเจ็บ ต้องเข้าโรงพยาบาลและพักรักษาตัวอยู่หลายวัน ต่อมาทาง มหาวิทยาลัยได้ตั้งคณะกรรมการพิจารณาโทษและมีมติให้จิตร ภูมิศักดิ์ถูกพักการเรียนเป็นเวลา 1 ปี คือในปี พ.ศ. 2497

ระหว่างถูกพัก การเรียน จิตรได้ไปสอนวิชาภาษาไทยที่โรงเรียนอินทรศึกษา แต่สอนได้ไม่นาน ก็ถูกให้ออก เนื่องจากถูกกล่าวหาว่า มีหัวก้าวหน้ามากเกินไป จิตรจึงไปทำงานกับหนังสือพิมพ์ไทยใหม่

ในช่วงเวลาดังกล่าวนี้เอง ที่จิตรได้สร้างสรรค์ผลงานการวิจารณ์ที่มีคุณค่าต่อวงวิชาการไทยหลายเรื่อง เช่น การวิจารณ์วรรณศิลป์ วิจารณ์หนังสือ วิจารณ์ภาพยนตร์ โดยใช้นามปากกา "บุ๊คแมน" และ "มูฟวี่แมน"

เดือน ตุลาคม พ.ศ. 2508 จิตรได้เดินทางสู่ชนบทภาคอีสาน เพื่อเข้าร่วมต่อสู้กับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย (พคท.) ใช้ชื่อจัดตั้งว่า สหายปรีชา และถูกกระสุนปืนของเจ้าหน้าที่ เสียชีวิตเมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2509 ที่ ตำบลบ้านหนองกุง อำเภอวาริชภูมิ จังหวัดสกลนคร

จิตร มีความสามารถในด้านภาษาศาสตร์อย่างมาก และยังมีความสามารถระดับสูงในด้านอื่น ๆ เช่น ประวัติศาสตร์ ถือว่าเป็นอัจฉริยะบุคคลของไทยคนหนึ่ง

ในด้านภาษาศาสตร์นั้น จิตรมีความเชี่ยวชาญในภาษาฝรั่งเศส ภาษาบาลี ภาษาสันสกฤต ภาษาเขมร โดยเฉพาะภาษาเขมร นั้น จิตรมีความเชี่ยวชาญ ทั้งภาษาเขมรปัจจุบันและภาษาเขมรโบราณด้วย นอกจากนี้ จิตรได้เขียนพจนานุกรมภาษาละหุ (มูเซอ) โดยเรียนรู้กับชาวมูเซอขณะอยู่ในคุกลาดยาว

ในตอนแรก ชาวมูเซอไม่สามารถพูดภาษาไทยได้ จิตรเองก็ไม่สามารถพูดภาษามูเซอได้เช่นกัน แต่ด้วยความสามารถ เขาสามารถเรียนรู้ระบบของภาษา และนำมาใช้ได้อย่างน่าอัศจรรย์

งานเขียนชิ้นเด่น

หนังสือ"ความเป็นมาของคำสยาม ไทย ลาวและขอมและลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ" *
หนังสือ "โฉมหน้าศักดินาไทย" *
หนังสือ "ภาษาและนิรุกติศาสตร์"
หนังสือ "โองการแช่งน้ำ และ ข้อคิดใหม่ในประวัติศาสตร์ไทยลุ่มน้ำเจ้าพระยา"
หนังสือ "ข้อเท็จจริงว่าด้วยชนชาติขอม"
เพลง "ภูพานปฏิวัติ"
เพลง "แสงดาวแห่งศรัทธา"
บทกวี "เธอคือหญิงรับจ้างแท้ใช่แม่คน"
บทกวีของจิตร ภูมิศักดิ์ *
(ผลงานที่มี * ข้างท้าย หมายถึงถูกคัดเลือกให้อยู่ใน หนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน)

นามปากกา

นามปากกาของจิตรมีเป็นจำนวนมาก เช่น นาคราช1, ศูลภูวดล1, ศรีนาคร, ทีปกร,
สมสมัย ศรีศูทรพรรณ1, ศิลป์ พิทักษ์ชน, สมชาย ปรีชาเจริญ, สุธรรม บุญรุ่ง, ขวัญนรา,
สิทธิ ศรีสยาม1, กวีการเมือง, กวี ศรีสยาม, บุคแมน, มูฟวี่แมน (มูวี่แมน) , ศิริศิลป์ อุดมทรรศน์1, จักร ภูมิสิทธิ์2

หมายเหตุ : 1 หมายถึง ใช้เพียงครั้งเดียว, 2 เป็นคำผวนของชื่อ จิตร ภูมิศักดิ์

เพื่อรำลึกถึงคุณงานความดีของจิตร ภูมิศักดิ์ จึงมีการจัดงานรำลึกขึ้น ในวันทีที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2552 ณ อนุสรณ์สถานจิตร ภูมิศักดิ์  บ้านหนองกุง ต.คำบ่อ อ.วาริชภูมิ จ.สกลนคร
โดยมีกำหนดการ ดังนี้

เวลา                     กิจกรรม                                                   สถานที่

06.00– 08.00 น.  ทำบุญให้กับจิตร ภูมิศักดิ์และวีรชนอื่นๆ               วัดประสิทธิสังวรณ์
08.00-09.00 น.    พิธีบวงสรวงดวงวิญญาณ จิตร ภูมิศักดิ์                วัดประสิทธิสังวรณ์
10.30– 11.30 น.  พิธีรำลึก จิตร ภูมิศักดิ์                                    อนุสรณ์สถานจิตร ภูมิศักดิ์

กล่าวรำลึก จิตร ภูมิศักดิ์ โดย

•   ตัวแทนจากมหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร
•   ตัวแทนเทศบาลตำบล คำบ่อ
•   ตัวแทนประชาชนจากชุมชนท้องถิ่น
•   ตัวแทนจากองค์กรภาคประชาชน
•   ตัวแทนจากเยาวชนในพื้นที่
•   ตัวแทนมิตรสหาย
•   ตัวแทนญาติและผู้ใกล้ชิด
-   องค์กรภาคประชาชนร่วมวางพวงมาลา
-   ประชาชนวางดอกไม้เคารพ
-   ปิดพิธี  

12.00– 13.00 น.    เปิดโรงทาน                              โรงเรียนบ้านหนองกุง
12.00– 14.00 น.    การแสดงดนตรีเยาวชน                  โรงเรียนบ้านหนองกุง
และกิจกรรมดนตรีโดย ศิลปินในท้องถิ่น                                   
14.00– 16.00 น.   เวทีสาธารณะ เรื่อง “ จิตร ภูมิศักดิ์ ให้อะไรกับสังคมไทย ”                โรงเรียนบ้านหนองกุง
16.00 น. – 16.30 น.   พิธีปิดค่ายเยาวชน “ดนตรี กวี จิตร ภูมิศักดิ์” และมอบเกียรติบัตร    โรงเรียนบ้านหนองกุง
16.30 น. – 18.00 น.    หงา คาราวาน
18.00 น. – 19.00 น.    วงเด็กฮักถิ่น
19.00 น. – 20.00 น.    ใฝ สันติภาพ และ วงดนตรีเยาวชน ขิม แคน ซอ   โรงเรียนบ้านหนองกุง

*  หมายเหตุ ในวันที่ 3 – 5  พฤษภาคม 2552 จะมีการจัด ค่ายเยาวชน “ดนตรี กวี จิตร ภูมิศักดิ์”

** สอบถามรายละเอียดการเดินทาง นางสาวน้อมจิตร บุญญาภิสมภาร โทร 081-811-5230

องค์กรร่วมจัด

1.   มูลนิธิสายธารประชาธิปไตย
2.   กองทุนจิตร ภูมิศักดิ์
3.   มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร
4.   เทศบาลตำบล คำบ่อ
5.   สโมสร’19
6.   กลุ่มเพื่อนสุราษฏร์
7.   กลุ่มศิลปวัฒนธรรมเพื่อชีวิต
8.   กลุ่มเพื่อนจังหวัดน่าน

ที่มา บอร์ดฟ้าเดียวกัน