อากิร่า ซูเอฮิโร่ นักวิชาการชื่อดังชาวญี่ปุ่น มองสถานการณ์เศรษฐกิจ สังคมของประเทศไทยว่า ตอนนี้กำลังอยู่ ณ ทางแยก (at a crossroad) โดยชี้ว่านักวิเคราะห์ไม่ควรมองสถานการณ์ด้านการเมืองเพียงอย่างเดียว แต่จำเป็นจะต้องมองจากมุมมองทางด้านสังคมด้วย ซึ่งข้อมูลหลายๆ ด้านพบว่า ประเทศไทยกำลังพัฒนาตามสายโซ่โลกาภิวัฒน์ ไล่ตามประเทศพัฒนาแล้วอย่างญี่ปุ่น

พร้อมทั้งอธิบายสาเหตุที่รัฐบาลทักษิณถูกรัฐประหาร และมองว่าสังคมไทยกำลังพิจารณาทางเลือกสองทิศทางว่าจะเดินไปทางใด ระหว่าง การปฏิรูปประเทศตามรูปแบบทักษิณ หรือ รูปแบบทางเลือกเช่นเศรษฐกิจพอเพียง ในขณะที่แรงบีบเค้นจากโลกาภิวัฒน์และข้อจำกัดทางสังคมเอง เช่นการเสื่อมสลายของสถาบันครอบครัว และภาวะเศรษฐกิจผู้สูงอายุ รวมไปถึงการที่ภาวะเศรษฐกิจต้องพึ่งพาอุตสาหกรรมที่เน้นแรงงานราคาถูกกำลังถึงจุดท้าทายขึ้นทุกขณะ

ภาพบรรยากาศการสัมมนา

นักวิชาการชื่อดังชาวญี่ปุ่น ศาสตราจารย์ อากิร่า ซูเอฮิโร่ จากสถาบันสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยโตเกียว ผู้แต่งหนังสือเรื่อง "Capital Accumulation in Thailand 1855 - 1985" อันกลายเป็นหนังสือประกอบการเรียนมาตรฐานของหลักสูตรเศรษฐศาสตร์การเมือง ซึ่งได้ผ่านการค้นคว้าวิจัยเอกสารต้นฉบับ และงานวิจัยของนักวิชาการชาวไทยหลายคนอย่างลึกซึ้ง ที่สร้างความเข้าใจพื้นฐานของการสะสมทุนไทยในช่วงปี ค.ศ. 1855 - 1985 ให้กับวงการวิชาการไทย

งานสัมมนาครั้งนี้ ถูกจัดขึ้น เมื่อวันจันทร์ที่ 27 สิงหาคม 2550 ที่ห้องประชุมสถาบันวิจัยสังคม ชั้น 4 อาคาร วิศิษฐ์ - ประจวบเหมาะ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ภายใต้หัวข้อ "จะทำความเข้าใจสังคมไทยร่วมสมัยและระบอบทักษิณกันอย่างไร?" โดยมี ร.ศ. สุริชัย หวันแก้ว ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยสังคม ได้เป็นผู้กล่าวคำแนะนำประวัติของ ศาสตราจารย์ ซูเอฮิโร่

อย่ามองแค่การเมือง

ศ. ซูเอฮิโร่ ได้เริ่มต้นนิยามการพัฒนาประเทศ เพื่อให้ทันสมัย ว่าประกอบไปด้วยการพัฒนาสามด้าน

• ด้านการเมือง : ต้องเป็นประชาธิปไตย เมื่อพิจารณาประเทศไทย จะเห็นว่าอยู่ท่ามกลางทางเลือกระหว่าง ประชาธิปไตยแบบรัฐสภา หรือ ระบอบทักษิณ (นายกรัฐมนตรีที่มีการนำอย่างเข้มแข็ง) หรือระบอบประชาธิปไตยที่นำโดยพระมหากษัตริย์
• ด้านเศรษฐกิจ : ต้องพัฒนาอุตสาหกรรม และมีการเติบโต ซึ่งสำหรับประเทศไทยมีการขยายขนาดเศรษฐกิจ (เป็นประเทศที่มีรายได้ปานกลาง) แต่ก็มีช่องว่างระหว่างรายได้ของประชากรอย่างมาก
• ด้านสังคม : ต้องมีการพัฒนาสังคมให้ทันสมัยขึ้น สำหรับประเทศไทยก็มีการเปลี่ยนแปลงในรูปแบบวิถีชีวิตในด้านต่างๆ และโครงสร้างทางสังคมอย่างรวดเร็ว

นอกจากนี้เขายังเสนอให้สื่อมวลชนหรือผู้สังเกตการณ์ทางการเมือง อย่าได้ให้ความสนใจการวิเคราะห์ทางการเมืองมากเกินไป จนลืมมองปัจจัยด้านอื่นในสังคม เช่นรูปแบบเศรษฐกิจในสังคม มีสองรูปแบบ คือ เศรษฐกิจเน้นการบริโภค โดยเขาได้ยกตัวอย่างของร้าน สตาร์บัคส์ ที่มีราคาสินค้าที่ค่อนข้างแพง รวมถึงห้างสรรพสินค้า Esplanade ที่ถนนรัชดาภิเษก ที่มีอาหารญี่ปุ่นราคาถึง 230 บาท ในขณะที่เขาสามารถซื้อกินที่ร้านสหกรณ์ในประเทศญี่ปุ่นได้ในราคาไม่เกิน 100 บาท โดยเขาได้ตั้งคำถามว่า "มีใครกินอาหารราคาแพงแบบนี้ เขาไม่เข้าใจ"

ข้อมูลดัชนีทางสังคมของไทยเมื่อเทียบกับญี่ปุ่น (based on GDP (PPP) ของญี่ปุ่นที่โตกว่าไทย 11 เท่า)

ในอีกด้านหนึ่งเศรษฐกิจพอเพียง โดยเขาได้ยกตัวอย่างหมู่บ้านคีรีวง จังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งดูเหมือนว่าโครงการที่นี่จะประสบความสำเร็จและมีรูปแบบทางเศรษฐกิจที่แตกต่างกัน

สัญญาณที่แสดงว่าประเทศไทยไม่ใช่ประเทศด้อยพัฒนา

ซูเอฮิโร่ ได้เสนอให้พิจารณาสัญญาณการเปลี่ยนแปลงทางสังคม 6 ประการ ดังต่อไปนี้

• ประเทศไทยมีการปรับปรุงด้านอุตสาหกรรมไปมาก ทำให้ประเทศไทยเปลี่ยนเป็นประเทศกึ่งอุตสาหกรรม (semi-industrialized) และมีรายได้ขนาดปานกลาง (mid-income) โดยดูจากการเปลี่ยนโครงสร้างอุตสาหกรรมจากขนาดเบาเป็นอุตสาหกรรมขนาดหนักและทำรายได้ราว 40% ของ GDP, โครงสร้างแรงงานที่เปลี่ยนจากภาคเกษตรเป็นภาคอุตสาหกรรม, โครงสร้างการส่งออกเปลี่ยนจากสินค้าเกษตรเป็นสินค้าอิเล็กทรอนิกส์, ยานยนตร์ และเคมีภัณฑ์
• สังคมไทยเข้าสู่สังคมการบริโภค : ศ. ซูเอฮิโร่ได้ชี้ให้ดูดัชนีหลายตัวเช่น อัตราการบริโภคเบียร์ที่เพิ่มขึ้นทุกปี และไล่กวดอัตราการบริโภคเบียร์ของสังคมญี่ปุ่น, จำนวนสาขาของ 7-11 ที่อยู่อันดับ 4 ของโลกเป็นต้น
• สังคมไทยเริ่มมีความก้าวหน้าของไอที : ซึ่งดูได้จากอัตราการแพร่กระจายโทรศัพท์มือถือของประชาชนที่ 42% ทั่วประเทศ, 64% ในกรุงเทพฯ และ 32% ในภาคอิสาน, การเริ่มโปรโมทแนวคิด "รัฐบาลอิเล็กทรอนิกส์" ในสมัยรัฐบาลทักษิณ, นอกจากนี้ สังคมวัยรุ่นที่ไม่เฉพาะที่ประเทศไทย เริ่มมีการแพร่กระจายของวัฒนธรรมแบบข้ามชาติไปมา เช่นวัยรุ่นเอเชีย นิยมฟังเพลง ทาทายัง, อ่านการ์ตูนญี่ปุ่น และดูหนังเกาหลี เหมือนๆ กัน เป็นต้น
• สังคมไทยเริ่มเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ : ดูได้จากอายุขัยของประชากรที่เปลี่ยนจากอายุ 59 ในปี 1964 เป็น 76 เมื่อปี 2004, การลดอัตราการมีบุตรลงเหลือร้อยละ 1.7 ในปี 2004 (เทียบกับ 1.3 ในญี่ปุ่นและ 1.2 ในเกาหลี), เริ่มเข้าสู่ประชากรผู้สูงวัย (ประชากรอายุ 65 ปี มีร้อยละ 7% ของประชากรทั้งหมด) ; ซึ่งประเด็นนี้นำมาถึงการลดประสิทธิภาพผลผลิต, ต้นทุนการดูแลผู้สูงอายุที่สูงขึ้น, สภาพครอบครัวที่แตกสลาย (เนื่องจากวัยรุ่นจะอพยพจากต่างจังหวัดเข้าสู่กรุงเทพฯ) อัตราประชากรผู้สูงอายุในต่างจังหวัดจะมีขนาดมากกว่าในกรุงเทพฯ
• การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างด้านสุขภาพของคนในสังคม : เริ่มมีโรคที่คนในสังคมอุตสาหกรรมเป็นกันเช่น โรคมะเร็ง, โรคเบาหวาน, โรคหัวใจ, ฯลฯ ในขณะที่ก็ยังมีโรคของสังคมก่อนอุตสาหกรรม คือโรคระบาด (คือ HIV , จากเมื่อก่อนจะมีโรคมาเลเรีย), และมีโรคของสังคมผู้สูงอายุ ผสมๆกันด้วย
• สังคมไทยเริ่มมีความเครียดสูงขึ้น : ดูได้จากอัตราการฆ่าตัวตายที่เพิ่มสูงขึ้น, อัตราการป่วยเป็นมะเร็งของประชากรมากขึ้น และอัตราการเพิ่มขึ้นของอาชญากรรมในเยาวชน

ความเสี่ยงของสังคมไทยยุคหลังทักษิณ และทางเลือก

สังคมไทยมีความเสี่ยงหลายด้านด้วยกัน คือ

1. ข้อจำกัดเกี่ยวกับอุตสาหกรรมที่เน้นแรงงาน (labor intensive industry) ที่จะเผชิญต้นทุนสูงขึ้น ทั้จากค่าแรงที่สูงขึ้น พร้อมทั้งค่าเงินบาทที่จะมีแนวโน้มการแข็งค่าขึ้น, โดยที่มีการแข่งขันจากจีน และอินเดีย ในขณะที่ไม่มีการพัฒนาผลิตภาพด้านแรงงาน (ไทยมีอัตราการพัฒนาผลิตภาพแรงงานต่ำสุด แม้เมื่อเทียบกับเศรษฐกิจในอาเซียนด้วยกัน)
2. เศรษฐกิจไทย พึ่งพาเงินลงทุนโดยตรง (FDI) มากเกินไป แม้ว่านักลงทุนต่างชาติจะยังลงทุนในอุตสาหกรรมยานยนตร์ต่อไปอีก 3 ปี แต่พวกเขาก็เริ่มมองประเทศทางเลือกเช่น จีน , อินโดนีเซีย และอินเดีย ซึ่งการลดลงของเงินลงทุนเหล่านี้จะทำให้อัตราการเติบโตทางเศรษฐกิจชะลอตัวลง
3. เศรษฐกิจไทยจะเผชิญปัญหาจากสังคมผู้สูงอายุอีกโสตหนึ่งด้วย เนื่องมาจากแรงงานวัยรุ่นที่ลดลง ในขณะที่สังคมจำเป็นต้องมีการประกันสุขภาพต่อผู้สูงอายุเพิ่มมากขึ้น ในขณะที่ครอบครัวของคนต่างจังหวัด ก็เริ่มเสี่ยงต่อการแตกสลาย เพราะการอพยพเข้ามาทำงานในกรุงเทพของคนต่างจังหวัด ทำให้ไม่มีการดูแลบิดา-มารดาที่สูงอายุขึ้น ซึ่งยังคงถูกทิ้งไว้ในต่างจังหวัด
4. ความเสี่ยงต่อผลกระทบจากการเปิดเสรีทางเศรษฐกิจ และโลกาภิวัฒน์ : ปัญหา ณ ตอนนี้ของระบบเศรษฐกิจโลก อยู่ที่ ธนาคารกลางของเอเชีย โดยเฉพาะจีนสนับสนุนทางอ้อมในการบริโภคของสหรัฐฯ (เฉพาะจีน ได้ซื้อพันธบัตรสหรัฐฯ เป็นจำนวนถึง 33 พันล้านเหรียญสหรัฐ ต่อเดือน) เนื่องจากจำเป็นต้องอุดหนุนค่าเงินดอลลาร์สหรัฐฯ (เพื่อมาทำให้ค่าเงินของตนไม่แข็งเกินไป เพื่อสนับสนุนการส่งออก) แต่หากเศรษฐกิจสหรัฐฯ ประสบปัญหา ก็จะส่งผลกระทบมายังเศรษฐกิจจีน และจะส่งผลกระทบลามไปถึงเศรษฐกิจเอเชีย และไทยในที่สุด

ศ. ซูเอฮิโร ได้สรุปทิศทางของประเทศไทยว่า ณ ตอนนี้ เปรียบเสมือนอยู่บนทางแยกระหว่างสองเส้นทางคือ การปฏิรูปประเทศเหมือนแนวทางของรัฐบาลทักษิณ โดยจะต้องสนับสนุนการปฏิรูปตลาดทุน, สถาบันการเงิน, โครงสร้างงบประมาณ, ข้าราชการ และความสามารถการแข่งขันอุตสาหกรรม

หรือ อีกเส้นทางหนึ่งคือใช้กระแสรองเช่น เศรษฐกิจพอเพียง โดยไม่จำเป็นต้องปรับปรุงโครงสร้างเศรษฐกิจ ให้เหมือนกับประเทศอุตสาหกรรมที่พัฒนาแล้ว โดยเขาได้ยกตัวอย่างโครงการที่บ้านคีรีวง

แต่เขาก็ได้ตั้งข้อสังเกตไว้เช่นกัน ว่าโครงการเศรษฐกิจพอเพียงนั้นก็ไม่ได้ประสบความสำเร็จไปเสียทั้งหมด ที่สำคัญวัยรุ่นและประชากรอายุเยาว์ของไทย คุ้นเคยกับวัฒนธรรมแบบข้ามชาติ และเศรษฐกิจที่เน้นการบริโภค พวกเขาจะคิดเหมือนที่เหล่าผู้ใหญ่ที่ปกครองประเทศต้องการให้เป็นเศรษฐกิจแบบพอเพียง หรือไม่นั้นยังคงเป็นคำถามที่น่าสนใจ.