ทุกผู้คน ต้องหลงเหลือหนทางถอยสุดท้ายแก่ตนเองสายหนึ่ง
อาจบางที เจ้าไม่ต้องใช้ทางสายนี้ตลอดกาล
แต่ต้องตระเตรียมล่วงหน้า

เนื่องเพราะ เจ้าไม่มีวันทราบ
ตนเองจะเดินสู่ทางสายนี้เมื่อใด

เหตุสุดวิสัย คล้ายกับอาการเส้นกระตุก
สามารถเกิดขึ้นทุกเมื่อ จนเจ้าไม่มีโอกาสระวังป้องกันได้  (*)

การตระเตรียมทางถอย เป็นการแสดงถึงความคิดจิตใจ ที่ตั้งอยู่บน ความไม่ประมาท อันเป็นธรรมที่พระพุทธองค์สรรเสริญว่า เป็นใหญ่กว่าธรรมทั้งปวง ซึ่งหากปฎิบัติให้มากและเจริญให้มากแล้ว ก็จะเกิดประโยชน์สุข ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต

ดังที่ได้ทรงอุปมาอุปไมย เป็นพุทธภาษิต ว่า

พระราชาทั้งหลาย ต้องเสด็จตามพระเจ้าจักรพรรดิ ฉันใด
พระธรรมทั้้งหลาย ก็ต้องตามหลังพระธรรมข้อความไม่ประมาท ฉันนั้น

รัศมีแห่งดาวทั้งหลาย ย่อมไม่ถึงเสี้ยวแห่งรัศมีพระจันทร์ ฉันใด
พระธรรมทั้งหลาย ก็ย่อมมีรัศมี ไม่ถึงเสี้ยวแห่งรัศมีของพระธรรมข้อความไม่ประมาท ฉันนั้น

แม้โอวาทครั้งสุดท้าย (ปัจฉิมโอวาท) ของพระพุทธองค์ ก็ยังได้กล่าวถึงธรรมข้อนี้ว่า

ท่านทั้งหลาย จงยังกิจให้ถึงพร้อม ด้วยความไม่ประมาทเถิด

ส่วนจะประมาทมากหรือน้อย ก็แล้วแต่สภาพการณ์ของแต่ละคน คนโบราณจึงกล่าวว่า " ตระเตรียมมาก เสียใจน้อย ตระเตรียมน้อย เสียใจมาก "

เนื่องจากสภาพความเป็นจริงของธรรมชาติ สังคม ธุรกิจและชีวิตคน ไม่จีรังยั่งยืน แต่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ทั้งยังผันแปร จนสุดหยั่งคาด โดยเฉพาะบางครั้ง กลับผันแปรในทางเลวร้าย ตกต่ำหรือรุนแรงอย่างคาดไม่ถึง

ผู้ที่ตั้งอยู่บนความไม่ประมาทและมีการตระเตรียมที่ดี ย่อมสามารถรับมือกับสภาพการณ์ที่ผันผวนปรวนแปร ได้ดีกว่าผู้อื่น และสามารถเอาตัวรอด หรือเอาชัยชนะหรือประสบความสำเร็จได้ ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว

แต่หากผู้ใด ตั้งอยู่บนความประมาทและขาดการตระเตรียม หรือตระเตรียมไม่พอ ก็อาจจะประสบกับความผิดพลาดล้มเหลวได้

อย่างเบา ก็เป็นความกระทบกระเทือนทางจิตใจ อย่างกลาง ก็ทำให้คนเอง ครอบครัวหรือกิจการ ได้รับความเสียหาย อย่างหนัก ก็อาจจะเอาตัวไม่รอด ตนเอง ครอบครัวและกิจการอาจได้รับความหายนะ

ตัวอย่างจำนวนมากในประวัติศาสตร์ ทั้งของต่างประเทศและของเราเองได้พิสูจน์ข้อนี้แล้ว

ข้อที่ควรพิจารณาต่อไปคือ จะต้องตระเตรียมอะไรบ้าง อีกนัยหนึ่ง อย่างไรคือ การตระเตรียมทางถอยไว้สายหนึ่ง

ไม่ตระเตรียมเลยหรือตระเตรียมน้อยไป ก็เป็นการตั้งอยู่ในความประมาท แต่หากตระเตรียมสูงเกินไป ก็ต้องเสียทรัพยากร เวลาและค่าใช้จ่ายโดยไม่จำเป็นหรือไม่สมควร

อย่างไรก็ตาม คนทั่วไปมักจะตั้งอยู่บนความประมาท ดังนั้น จึงควรกล่าวถึงด้านนี้ให้มากสักหน่อย

พิจารณาจากสภาพทั่วไปของคน ๆ หนึ่ง มีเรื่องสำคัญที่เกี่ยวพันกับความสุขและความทุกข์ ความสำเร็จและความล้มเหลว อยู่ไม่น้อยกว่า 5 เรื่อง คือ

1. การงาน 2. การเงิน 3. ความรักและครอบครัว 4. สุขภาพ 5. การศึกษา 6. มิตรสหาย

สภาพการณ์ที่ผันผวนปรวนแปร อาจเกิดขึ้นกับเรื่องดังกล่าวข้างต้น เรื่องใดเรื่องหนึ่งก็ได้ ดังนั้น เรื่องดังกล่าว จึงควรได้รับการตระเตรียมทั้งสิ้น ควรตระเตรียมแค่ไหน เพียงใด ต้องพิจารณาจากสภาพความเป็นจริงของแต่ละคน

แน่นอนว่า ในการตระเตรียมทางถอย ท่านจำต้องจ่ายค่าตอบแทนออกไป และเป็นไปได้ว่า ท่านอาจจะไม่ได้ใช้ทางถอยที่ได้ตระเตรียมไว้ก็ได้

แต่ไม่มีผู้ใดสามารถรู้ได้ว่า จะเกิดสถานการณ์ที่จำเป็นที่ต้องใช้ทางถอยหรือไม่ และสถานการณ์ที่จำเป็น จะมาถึงเมื่อใด

เมื่อสถานการณ์เช่นว่านั้นมาถึง ท่านย่อมตระหนักซึ้งถึงคุณค่าของทางถอย ที่ได้ตระเตรียมไว้ ข้อนี้ ผู้มีประสบการณ์ในชิวิต ล้วนเข้าใจดี

ตั้งตนอยู่บนความไม่ประมาท ตระเตรียมที่จะรับมือกับทุกเรื่องราว แล้วท่านจะก้าวไปข้างหน้าด้วยความมั่นใจยิ่งขึ้น

หมายเหตุ เผยแพร่ครั้งแรกในหนังสือมติชนสุดสัปดาห์ พฤศจิกายน 2531 แก้ไขปรับปรุง มกราคม 2553 

อนุญาตให้นำงานในคอลัมน์นี้ ไปใช้ได้ตาม สัญญาอนุญาตของครีเอทีฟคอมมอนส์แบบ แสดงที่มา-ไม่ใช้เพื่อการค้า 3.0 ประเทศไทย